Tanım
Spor hakemi, spor karşılaşmalarını uluslararası kurallara uygun bir şekilde, yetki ve otoritesini kullanarak yöneten ve denetleyen kişidir.
Hakemler, görev yaptıkları spor karşılaşmasının türüne göre adlandırılır. Futbol hakemi, basketbol hakemi, voleybol hakemi, güreş hakemi ve tenis hakemi bu adlandırmalara örnektir.
Hakemler, aldıkları görevlere göre de farklı adlarla anılır. Orta hakem, baş hakem, yan hakem, yardımcı hakem, masa hakemi, minder hakemi, puanlama hakemi, yedek hakem ile 1., 2., 3. ve 4. hakem bu adlardan bazılarıdır.
Görevler
Spor hakemi bir spor dalında eğitim alarak uzmanlaşır ve yalnızca o spor dalında görev alır.
Bir spor karşılaşması için görevlendirilen hakem, iş süreçlerini iş sağlığı ve güvenliği kurallarına, çevre koruma düzenlemelerine, mesleğin verimlilik ve kalite gerekliliklerine uygun olarak yürütür.
Karşılaşma öncesi görevler
- İş organizasyonu yapar.
- Karşılaşmaya çıkacak sporcuların, teknik adamların, antrenörlerin ve diğer görevlilerin isim listelerini, giriş kartlarını ve lisanslarını kontrol eder.
- Gerekli vizelerin ve mühürlerin bulunup bulunmadığını kontrol eder.
- Puan cetveli raporlarını, yönetilecek karşılaşma sayısını ve bazı spor dallarında sporcuların kilo ve yaş bilgilerini inceler.
- Dokümanlardaki eksik veya yanlışlıkları rapor eder ve ilgili kişilere iletir.
- Karşılaşmada görev yapacak sağlık personelinin ve diğer görevli personelin bulunup bulunmadığını kontrol eder.
- Yardımcıları ve diğer görevlilerle birlikte sporcuları, oyun alanını ve kullanılacak malzemeleri kontrol eder.
- Sporcu ayakkabıları, formalar, toplar, kale, pota, fileler, eldivenler ve minderlerin ölçü ve standartlarının uluslararası kurallara uygun olup olmadığını belirler.
- Görevlilerin dışındaki kişilerin oyun alanından çıkarılmasını sağlar.
- Takımları veya oyuncuları oyun alanına çağırır.
- Kura atışıyla köşe, kulvar, saha, kale ve oyuna başlayacak takım ya da sporcuyu belirler.
- Takımları sayar ve son kontrolleri yapar.
- Kronometre ve saat kontrolü yapar.
- Yardımcılarıyla gerekli mutabakatı sağlar.
- Düdük, başlama silahı, gong veya başka yöntemlerle karşılaşmayı başlatır.
Karşılaşma sırasında ve sonrasında görevler
- Spor karşılaşmasının başlamasını veya başladıktan sonra devam etmesini sağlar.
- Sporcu sağlığı, hava şartları ya da seyirci taşkınlığı gibi olağanüstü nedenlerle uygun koşullar oluşmamışsa oyunu başlatmaz, tatil eder veya oynanıyorsa iptal eder.
- Bu tür durumları rapor ederek yetkili makamlara iletir.
- Karşılaşma süresince uluslararası spor kurallarını tarafsız biçimde uygular.
- Oyunun centilmence ve kurallar içinde oynanmasını sağlar.
- Kurallara aykırı davranışlarda oyunu durdurur, uyarı yapar veya spor dalına göre çeşitli cezalar uygular.
- Futbolda sarı veya kırmızı kart, güreşte ihtar, basketbolda teknik faul ve hentbolda belirli süreyle oyun dışı bırakma gibi cezaları uygular.
- Karşılaşmanın türüne göre süre, skor, puan, sayı ve verilen cezaların kaydedilmesini sağlar.
- Karşılaşmaları belirli süre veya sayı limitleri içinde, zaman kayıplarını da dikkate alarak yönetir ve bitirir.
- Müsabaka sonunda sonuçları, gelişmeleri, tespit ettiği olayları ve düzensizlikleri belirten bir rapor düzenler.
- Raporları ilgili federasyona ve yetkili makamlara sunar.
- Spor türüne göre gözlem, denetim veya puanlama yapar.
- Görev alanıyla ilgili uluslararası spor kurallarını, kural değişikliklerini ve alanındaki gelişmeleri takip eder.
- Mesleki gelişim faaliyetlerinde bulunur.
Hakemlerin karşılaşmadaki etkinlik düzeyi spor dalına göre değişebilir. Futbol, voleybol, hentbol ve basketbol gibi spor dallarında daha etkin rol oynarken atletizm, yüzme, halter ve buz pateni gibi dallarda gözlem, denetim veya puanlama görevleri öne çıkabilir.
Kullanılan araç, gereç ve ekipman
- Antrenman için eşofman ve spor ayakkabısı.
- Sporcuların forma ve şortlarından ayırt edilebilecek farklı renklerde formalar, şortlar, tişörtler, pantolonlar ve gömlekler.
- Karşılaşmanın türüne uygun ayakkabılar.
- Karşılaşma süresinin tutulduğu özel saatler ve kronometreler.
- Düdükler, başlatma tabancası ve gong.
- Puan ve sayı tabloları, skorboardlar ve diğer elektronik cihazlar.
- Kâğıt, kalem ve defter gibi kırtasiye malzemeleri.
- Rapor tutanakları.
- Spor türüne göre cezalandırma kartları, sarı ve kırmızı kartlar.
- Uyarı bayrakları ve flamalar.
- Uyarı amacıyla kullanılan gong sesleri ve benzeri araçlar.
Mesleğin gerektirdiği özellikler
Hakemlik mesleği; otoriter, sorumluluk sahibi, kararlı, tarafsız ve dürüst davranışlara sahip, güvenilir kişiler için uygundur.
Spor karşılaşmalarının sonucu çoğunlukla hakemlerin vereceği kararlara, tutumlarına ve davranışlarına bağlıdır. Bu nedenle spor hakemlerinin:
- Üst düzeyde dikkat sahibi olması,
- Çabuk ve doğru karar verebilmesi,
- Kesin ve isabetli karar verebilmesi,
- Stres ve seyirci baskısı altında görev yapabilmesi,
- Tarafsız ve dürüst davranması,
- Sorumluluk sahibi ve kararlı olması
gerekmektedir.
Çalışma ortamı ve koşulları
Çalışma ortamı ve koşulları, hakemlerin görev yaptığı spor dalına göre farklılık gösterir.
- Açık veya kapalı sahalarda, stadyumlarda, toprak ya da çim sahalarda, kapalı spor alanlarında ve özel olarak yapılmış spor alanlarında görev yaparlar.
- Kar, yağmur, soğuk, sıcak ve gürültülü ortamlar gibi olumsuz koşullarda çalışabilirler.
- Fiziksel hareketler nedeniyle ayak ve kollarda burkulma, kırılma ve incinme gibi sakatlıklar yaşayabilirler.
- Meslek genellikle ayakta yürütülür ve yorucudur.
- Meslektaşlar, sporcular, antrenörler, teknik direktörler, seyirciler, federasyon yetkilileri, hakem komiteleri ve benzer kuruluşlarla iletişim hâlindedirler.
- Çalışma zamanları spor türüne göre değişir.
- Gece aydınlatılmış sahalarda, gündüz ise haftanın değişik günlerinde ve yılın farklı aylarında görev yapabilirler.
- Meslekleri gereği sık sık seyahat etmek zorundadırlar.
Teknolojik gelişmelere paralel olarak bazı spor dallarında hakemlerin yükü hafifletilmiştir. Atletizm gibi branşlarda bilgisayarlı denetim sistemleri hakemlere kolaylık sağlamaktadır.
Eğitimin verildiği yerler
Spor hakemliği eğitimi, spor federasyonlarına bağlı merkez hakem kurullarının yönetiminde verilir.
Eğitim, ihtiyaç belirtilen illerde Gençlik ve Spor İl Müdürlükleri bünyesinde açılan “Aday Hakem” kurslarında düzenlenir.
Eğitime giriş koşulları
Aday hakem olmak isteyenlerde şu özellikler aranır:
- Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olmak.
- Hakemlik yapmaya engel bir sağlık sorunu olmadığını belgeleyen sağlık kurulu raporu almak.
- İyi ahlak ve dürüst kişiliğe sahip olmak.
- En az 18 yaşında olmak.
- En az lise veya dengi okul mezunu olmak.
- Sabıkası olmamak.
- Spor kulüplerinde görevli olmamak.
- Antrenör, menajer veya teknik direktör olmamak.
- Lisanslı ve faal sporcu olmamak.
- Geçimini sağlayacak bir işe sahip olmak.
Aday hakem kurslarına katılmak için ön sınav yapılır. Sporla ilgilenen ve daha önce spor yapmış olan kişiler eğitimde ve eğitim sonrasındaki görevlerde daha başarılı olabilir.
Her spor dalında ilgili federasyon tarafından farklı değerlendirmeler yapılabileceği için başvuruların ilgili federasyonlarla koordineli şekilde alınması gerekir.
Eğitimin süresi ve içeriği
Aday hakem kursları ortalama 10 gün sürer. Kurslarda günde ortalama 2 saat ders verilir.
Kurs süresince uluslararası oyun kuralları teorik ve uygulamalı olarak öğretilir. Kursun sonunda kursiyerler yazılı, sözlü ve kondisyon testlerine, başka bir ifadeyle aletli denemelere tabi tutulur.
Her spor dalı için ilgili federasyon tarafından farklı değerlendirmeler yapılabileceğinden başvuruların ilgili federasyonlarla koordineli biçimde alınması gerekir.
Eğitim sonunda alınan belge
Eğitim sonunda başarılı olanlar “Aday Hakem” olur.
Aday hakemler, İl Hakem Kurulları denetiminde en az 1 yıl, en çok 2 yıl görev alarak “İl Hakemliği” hakkını kazanır ve “Hakemlik Lisansı” alır.
Çalışma alanları ve iş bulma olanakları
Hakemler çeşitli spor oyunlarında görevlendirilir.
- Minikler, yıldızlar, gençler ve büyükler arasındaki karşılaşmalarda görev alabilirler.
- Okullar arası ve kulüpler arası karşılaşmalarda görev yapabilirler.
- Resmi veya özel karşılaşmalarda görev alabilirler.
- Özel ve resmi turnuvalarda görev alabilirler.
- Amatör ve profesyonel liglerde görev yapabilirler.
- Uluslararası düzeyde oynanan özel ve resmi karşılaşmaları yönetebilirler.
Spora olan ilginin artmasıyla birlikte hakemlik mesleği cazip ve aranan bir meslek hâline gelmiştir.
Eğitim süresince ve sonrası kazanç
Eğitim süresince kazanç
Aday hakemlik kursları ücretsizdir. Eğitim süresince herhangi bir kazanç söz konusu değildir.
Eğitim sonrası kazanç
- Aday hakemler, adaylık süresince görev aldıkları karşılaşmalarda cüzi miktarda ücret alır.
- İl hakemliğine hak kazananların ücretleri, görev aldıkları karşılaşmaların ve üstlendikleri görevin türüne göre değişir.
- Hakem olmak isteyenlerde geçimini sağlayacak bir mesleğe sahip olma şartı aranması, hakemliğin tek başına geçim sağlamaya yetmeyebileceğini gösterir.
- Hakemlik daha çok ikinci bir meslek veya hobi olarak yapılabilir.
- Üst klasmanlarda ve profesyonel liglerde görev alan, uluslararası karşılaşmaları yöneten hakemler dolgun ücretler alır.
- Hakemlik, başka meslek gruplarındaki kişiler tarafından ilgili spor dalında fahri olarak da yapılabilir. Bu durumda ödenen ücretler kazanç temin edilecek düzeyde olmayabilir.
Kaynak dosyada sabit bir maaş rakamı belirtilmemiştir. Ücretler; görev alınan karşılaşmaya, görevin türüne ve klasman düzeyine göre değişir.
Meslekte ilerleme
Hakemlerin yükselmeleri, spor federasyonlarının merkez hakem kurullarınca yapılan belirleme ve değerlendirme sınavları ile olur.
Bu sınavlar her yıl Haziran-Eylül ayları arasında, merkez hakem kurullarınca belirlenen yer ve tarihlerde yapılır. Sınavlarda kondisyon testleri, yazılı sınav ve mülakat uygulanır.
Sınavlarda başarılı olan hakemlerin ilerleme basamakları şöyledir:
- İl hakemi olarak en az 3 yıl görev yapan hakemler yan klasmanda görev alabilir.
- Yan klasmanda en az 3 yıl görev yapan hakemler C klasmanına geçebilir.
- C klasmanında en az 3 yıl görev yapan hakemler B klasmanına geçebilir.
- B klasmanında en az 3 yıl görev yapan hakemler A klasmanına geçebilir.
- A, B veya C klasman hakemi olarak 3 yıl başarılı görev yaparak yerini koruyan hakemler “milli hakem” olarak görev alabilir.
Başarılı hakemler uluslararası spor karşılaşmalarını yönetebilir ve uluslararası spor kuruluşlarının üyesi olabilir.
Futbol alanında, A klasmanında en az 2 yıl bulunma başarısı gösteren, 43 yaşını geçmemiş ve yabancı dil bilen hakemler Uluslararası Futbol Federasyonu (FİFA) hakemliğine aday olabilir.
Merkez hakem kurulunca düzenlenen eğitim ve gelişim seminerleriyle hakemler mesleki bilgilerini geliştirebilir.
Her spor dalının ilgili federasyonu tarafından farklı değerlendirmeler yapılabileceği için başvuruların ilgili federasyonlarla koordineli biçimde yapılması gerekir.
Benzer meslekler
- Beden eğitimi öğretmeni.
- Antrenör.
- Teknik direktör.
Ek bilgiler
Bu dosya, meslek seçme aşamasında olan gençleri bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Dosya; meslek mensupları, işyerleri, mesleğin eğitim yerleri ve meslek odalarından bilgi alınarak oluşturulmuştur.
Kaynakça
- Meslek elemanları.
- Türkiye İş Kurumu Türk Meslekler Sözlüğü.
- Gençlik ve Spor İl Müdürlükleri, Spor Şube Müdürlükleri.
- Uluslararası Standart Meslek Sınıflaması-ISCO 08.
- Meslek Danışma Komisyonu (MEDAK) üyesi kuruluşlar.
Ayrıntılı bilgi için
- İlgili eğitim kurumları.
- Türkiye İş Kurumu web sayfası: www.iskur.gov.tr
- Mesleğim Hayatım web sitesi: https://meslegimhayatim.meb.gov.tr/
- T.C. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi Başkanlığı: http://www.osym.gov.tr/
- Bünyesinde Meslek Bilgi Merkezi bulunan Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlükleri ve Hizmet Merkezleri.
Kaynak notu
Bu metin İŞKUR "Meslekleri Tanıyalım" meslek bilgi dosyasından derlenmiş ve web okunabilirliği için düzenlenmiştir.