Tanım
Matbaada yapılacak basım işini tasarlayan ve basım işini son aşamasına kadar yürüten kişidir.
Görevler
İş süreçlerinde yapılan işler; iş sağlığı ve güvenliği kurallarına, çevre koruma düzenlemelerine, mesleğin verimlilik ve kalite gerekliliklerine uygun olarak üç aşamada gerçekleşir:
- Basım öncesi
- Basım
- Basım sonrası
Basım öncesinde ve basımda yapılacak iş ve görevler, kullanılacak baskı tekniğine göre farklılık gösterir. Matbaacılık Teknikeri/Basım-Yayın Teknikeri iş organizasyonu yapar.
Tipo (Yüksek) baskı
Baskı kalıbında görüntüyü yansıtacak yerlerin yüksek, yansıtmayacak yerlerin çukurda olduğu baskı türüdür. Bu teknik günlük gazetelerden lüks dergi baskılarına, kartvizit ve kitap baskılarına kadar uygulanmaktadır.
Bu baskı tekniği ile çalışanların görevleri şunlardır:
- İstenilen işin orijinaline uygun olarak basılması amacıyla planlama yapar, kullanılacak malzemeyi hesaplayarak temin eder.
- El veya makine ile harfleri dizer.
- Kataloglardan kullanılacak renkleri belirler. Müşterinin isteğine göre ana renkleri kullanarak 2-3 karışımlı boya hazırlayabilir.
- İşin baskıya hazır hale gelmesi için bakır, alüminyum veya plastik kalıpları, yani klişeleri kullanarak basım kalıbını hazırlar.
- Kalıbı çembere uygun şekilde yerleştirir.
- Kalıpları otomatik olarak seçen ve satır halinde dizen bir makineyi çalıştırır ve baskıya geçer.
- Basılı ürünü makineden çıkarır ve istiflenmesini sağlar.
- Ürünün müşterinin isteğine ve orijinaline uygunluğunu kontrol eder.
Ofset (Düz) baskı
Ofset baskı kalıpları, görüntü bölgeleri mürekkebi kabul edecek, görüntü olmayan bölgeler ise mürekkebi reddedecek şekilde hazırlanır. Sistemde tüm çalışma fotoğrafçılık esasına göre yürütülür.
Bu teknik son yıllarda hızla gelişmiştir. Az zamanda çok baskı yapılabildiğinden ticari amaçlı ambalaj kâğıdı, etiket, broşür, kartpostal, dergi, kitap ve harita basımında; ayrıca gazetelerin magazin eklerinin basımında kullanılmaktadır.
Bu baskı tekniği ile çalışanların görevleri şunlardır:
- Basım işi için malzeme hesabı yapar ve malzemeyi temin eder.
- Negatif film rötuşlarını yapar ve temizler.
- Orijinaline göre filmin montajını yapar, yapılan işlerin kalıbını çeker.
- Baskıda kullanacağı uygun mürekkebi hazırlar.
- Mürekkep alıcı ve mürekkep verici merdaneleri ayarlar.
- Ofset kauçuğunu hazırlar; kesilmesi, delinmesi ve bilenmesi işlemlerini yapar.
- Baskı plakasını makineye yerleştirerek reprodüksiyon atölyesinden gelen filmin istenilen malzeme üzerine tek renkli veya çok renkli baskısını yapar.
Gravür (Çukur) baskı
Tipo baskının aksine, kalıpta görüntüyü yansıtacak, yani basacak yerlerin çukurda; yansıtmayacak yerlerin ise yüksekte olduğu baskı tekniğidir. Bu baskı kalıplarının hazırlanması diğer tekniklere göre zor ve pahalıdır.
Gravür baskı, yüksek kalite aranan renkli baskılarda kullanılmaktadır. Ambalaj kâğıdı, duvar kâğıdı, muşamba ve pul basımı bu kullanım alanlarına örnektir.
Bu bölümde çalışanların görevleri şunlardır:
- Özel bir kâğıdın üzerini ışığa duyarlı bir emülsiyon ile kaplar.
- Kuruduktan sonra basılması istenen desenin filmini yerleştirir.
- Basılması istenmeyen kısımları aside dayanıklı bir madde ile kaplar.
- Kalıba asidi yedirerek çukurcuklar oluşturur.
- Oluşturulan çukurcukların mürekkep ile dolmasını sağlayarak baskıya geçer.
Serigrafi (Elek) baskı
Serigrafi, paslanmaz çelik ve bronz gibi kalıpların kullanıldığı bir şablon baskı türüdür. Bu teknikle cam, tahta ve plastik gibi malzemeler üzerine baskı yapılabilir. Özellikle reklamcılık sektöründe çok kullanılır.
Bu bölümde çalışanların görevleri şunlardır:
- Baskı filmini çeker ve kalıbını hazırlar.
- Uygun boyayı seçer.
- Şablonun üzerine mürekkep, altına ise baskı malzemesini koyar.
- Baskının gerçekleşmesini ve kurutma tezgâhlarında kurumasını sağlar.
- Ürün üzerinde gerekli incelemeyi yaparak kontrol eder.
Flekso, Letterpress ve dijital baskı
Ambalajlama ve etiket baskı alanında kullanımı yaygınlaşan Flekso ve Letterpress baskı teknikleri de kullanılmaktadır. Bilgisayar ortamından doğrudan baskı yapma olanağı sağlayan dijital baskı tekniği de bu alanda yer almaktadır.
Dijital baskı tekniği, dijital ortamdan doğrudan baskı sağladığı için film pozlama, film banyo, elle montaj, manuel kalıp pozlama ve kalıp banyo gibi ara işlemlerin tümünü ortadan kaldırmaktadır.
Bazı baskı tekniklerinin hizmetine sunulan CTP, yani “Computer To Plate” veya Türkçe adıyla “Bilgisayardan Kalıba Pozlama” tekniği de kullanılmaktadır. Bu teknikle baskı öncesi aşamada dijital makinelerde sağlanan tasarruf ve çabukluğa yönelik film, renk ayrımı ve montaj gibi işlemlerin tümünün, dijital baskı tekniğinde olduğu gibi çoğu işletmede ortadan kalkacağı belirtilmektedir.
Basım sonrası yapılan işler
Baskıdan çıkan yarı mamullerin basım sonrası işlemleri; kırma-katlama, harmanlama, kesme, ciltleme ve dağıtımdır.
Bu kapsamda yapılan işler şunlardır:
- Forma halinde basılan yarı işlenmiş ürünlerin kırım makinesinde kırma-katlama işini yapar veya başka matbaada kırılmasını sağlar.
- Harmanlama işini yapar veya başka matbaada yaptırır.
- Ürünün karton kapaklı veya cilt kapaklı olmasına göre dikiş işlemini yaptırır.
- Matbaa bıçağıyla ürünü ebatlarına uygun olarak keser veya kestirir ve kullanılacak şekle getirir.
- Mesleki gelişim faaliyetlerinde bulunur.
Kullanılan araç, gereç ve ekipman
Meslekte kullanılan araç, gereç ve ekipmanlar şunlardır:
- Harf kasaları, harfler ve harf karakterleri
- Klişeler ve klişe altlıkları
- Numaratör
- Çeşitli gramajda kâğıt, karton, mukavva ve karbon kâğıdı
- Cam, boya ve mürekkep
- Cilt bezi ve sicim
- Takatuka
- Çeşitli boyda tornavida
- Metal ve lastik takozlu çekiçler
- Keskiler
- Düz ağızlı zımbalar
- Makas, çift, espas ve kumpaslar
- Kalınlık ölçmek için el mikrometresi
- Tel dikiş (zımba) makinesi
- İplik dikiş makinesi
- Kırma makinesi
- Işıklı masa
- Mikro kamera
- Film kesme makinesi
- Otomatik banyo makinesi
- Dizgi makinesi
- Ofset baskı makinesi
- Pres makinesi
- Vakumlu serigraf baskı tezgâhı
- Bilgisayar
- Tutkal, benzin ve asit içerikli bazı kimyasallar
Mesleğin gerektirdiği özellikler
Matbaacılık Teknikeri/Basım-Yayın Teknikeri olmak isteyenlerin şu özelliklere sahip olmaları gerekir:
- Basım işlerine ilgi duymak ve estetik görüşe sahip olmak
- El ve gözlerini eşgüdümlü kullanabilmek
- Ayrıntıları algılayabilmek
- Mekanik yeteneğe sahip olmak
- Dikkatli ve titiz olmak
- Bir işi planlayabilmek ve uygulamaya koyabilmek
Çalışma ortamı ve koşulları
Çalışma ortamı, işyerinin sektörüne ve büyüklüğüne göre farklılık gösterir. Matbaacılık Teknikeri/Basım-Yayın Teknikeri genellikle basım işlerinin yapıldığı bölümlerde çalışır.
Özellikle kamuya ait matbaa ve basımevlerinde sipariş kaydı, evrak izlenmesi, yazışmalar, ortalama maliyet hesabı ve ürün teslimi gibi işlerin yapıldığı büro ortamlarında da çalışabilirler.
Banyohane ve basımhanede ortam kapalı, gürültülü, nemli ve rahatsız edici şekilde kokuludur. Makine dairesinin bulunduğu yerlerde; mürekkep, boya, benzin, yağ ve asit içerikli kimyasal maddeler, makinelerin keskin bir koku yaymasına neden olabilir.
Bu meslekte büro dışında çoğunlukla ayakta çalışılır. Hem malzeme satıcıları, müşteriler ve diğer çalışanlar gibi insanlarla hem de makinelerle çalışma söz konusudur. Çalışmada birinci derecede verilerden yararlanılır.
Eğitimin verildiği yerler
Mesleğin eğitimi daha önce üniversitelere bağlı meslek yüksekokullarının “Matbaacılık” programlarında verilirken, YÖK kararıyla bölümün adı “Basım ve Yayın Teknolojileri” olarak değiştirilmiştir.
Mesleğin eğitimi, üniversitelere bağlı meslek yüksekokullarının Basım ve Yayın Teknolojileri bölümünde verilmektedir.
Eğitime giriş koşulları
Mesleğin eğitimine girebilmek için şu koşulların taşınması gerekir:
- Lise veya dengi okul mezunu olmak
- YKS kılavuzunda belirtilen giriş koşullarını taşımak
Meslek liselerinin, YKS Yükseköğretim Programları ve Kontenjanları Kılavuzu’nda belirtilen bölümlerinden mezun olanlar, Basım ve Yayın Teknolojileri ön lisans programlarına geçerken ek puan almaktadır.
Eğitimin süresi ve içeriği
Eğitimin süresi 2 yıldır. Eğitim süresince meslek dersleri ağırlıklı olmak üzere genel kültür dersleri de alınmaktadır.
Eğitim sürecinde yer alan ders ve konular şunlardır:
- Mesleki Matematik
- Temel Grafik Tasarım
- Baskı Teknikleri
- Temel Fotoğraf
- Görüntü İşleme Teknikleri
- Basım İşletmeciliği
- Ofset Baskı Teknikleri
- Dijital Baskı
- Ciltleme Teknikleri
- Montaj Teknikleri
- Web Tasarımı
- Prodüksiyon
- Renk Bilgisi
Eğitim sürecinde staj yapma zorunluluğu vardır.
Eğitim sonunda alınan belge
Eğitimi başarıyla bitirenlere “Ön Lisans” diploması verilir.
Çalışma alanları ve iş bulma olanakları
Matbaa teknikerleri/Basım-Yayın Teknikerleri, her türlü basım ve çoğaltma işleminin yapıldığı özel ve kamu işyerlerinde çalışabilirler.
Çalışabilecekleri işyerleri arasında şunlar bulunur:
- Kitap, dergi, afiş, broşür ve tanıtım yayınları basan özel matbaalar
- Pul ve banknot gibi ürünlerin basıldığı kamuya ait matbaa veya basımevleri
Basımevleri, matbaalara göre çok daha büyük ölçekli işyerleridir ve daha teknolojik makinelerle çalışılır. Bilgisayarlı ve otomatik makinelerin kullanımının artmasıyla bu alanda çalıştırılacak işgücünün niteliği de önem kazanmıştır. Bir çalışan 2-3 otomatik makineyi kullanarak sayfalarca basım yapabilmektedir.
Matbaa teknikerleri/Basım-Yayın Teknikerlerinin bağımsız işyeri açabilme olanakları da vardır. Bunun için bilgisayarlı dizgi makinesi, ofset baskı makinesi, kalıp çekme makinesi, ışıklı masa ve bazı araç-gereçlerin edinilmesi gerekir.
Bunlar basım için gerekli makine ve aletlerdir. Basım sonrası işlemler de yapılacaksa bu işlemlere ait makinelerin de satın alınması gerekir. Maliyeti yüksek sayılabilecek bu makinelere finansal kiralama, yani Leasing yoluyla sahip olunabilmektedir.
Eğitim süresince ve sonrası kazanç
Eğitim süresince
Öğrenciler eğitimleri süresince Kredi ve Yurtlar Genel Müdürlüğünün verdiği öğrenim kredisinden ve yurt hizmetlerinden yararlanabilirler.
Ayrıca çeşitli resmî ve özel kurum ve kuruluşlar tarafından sağlanan burslardan faydalanabilirler.
Eğitim sonrası
Eğitim sonrası kamu sektöründe istihdam edilenler, tabi olunan mevzuata göre maaş alırlar.
Özel sektörde çalışanların kazanç durumu; çalışılan işyerinin büyüklüğüne, kişinin tecrübesine, bilgisine, yeteneğine, çalışma kapasitesine ve sektörün ücret düzeyine göre değişmektedir. Kaynak dosyada sabit bir maaş rakamı belirtilmemiştir.
Meslekte ilerleme
Mesleki eğitimde ilerleme
Basım ve Yayın Teknolojileri ön lisans programını başarıyla tamamlayan öğrenciler, Lisans Öğrenimine Dikey Geçiş Sınavı’nda (DGS) başarılı oldukları takdirde kılavuzda belirtilen programlara kontenjan dâhilinde dikey geçiş yapabilirler.
İş hayatında ilerleme
Kamuda çalışan matbaa teknikerleri yükselme sınavlarına girerek şef olabilir veya yönetimde görev alabilirler.
Özel sektörde ise ustabaşılık veya vardiya amirliği gibi idari görevleri yapabilirler.
Benzer meslekler
Kaynak dosyada benzer meslekler olarak şu meslekler belirtilmiştir:
- Grafiker
- Matbaa Öğretmeni
- Serigrafi Teknikeri
- Fotoğrafçı
Ek bilgiler
İş güvenliği ve işçi sağlığı
Matbaacılık alanında basım sırasında sürekli çeşitli kimyasal maddelerle çalışıldığı için zehirlenme ihtimali olabilmektedir.
Özellikle kurşun eritilerek basım yapılan eski usullerle çalışılan matbaalarda bu tehlike daha yüksektir. Bu durum solunum yolları ve akciğer rahatsızlıklarına yol açabilmektedir. Bu tür rahatsızlıkları olanlar bu ortamlarda çalışamazlar.
Kaynakça
- Ege Üniversitesi Meslek Yüksekokulu Dokümanları
- YKS Yükseköğretim Programları ve Kontenjanları Kılavuzu
- Ege Üniversitesi Basımevi
- Meslek elemanları
- Uluslararası Standard Meslek Sınıflaması-ISCO 08
- Üniversiteler Yüksek Öğretim Programları ve Meslekler Rehberi (Prof. Dr. Yıldız KUZGUN)
- Meslek Danışma Komisyonu (MEDAK) Üyesi Kuruluşlar
Ayrıntılı bilgi için
- İlgili eğitim kurumları
- https://kariyerkapisi.cbiko.gov.tr/
- ÜNİ-VERİ: https://www.cbiko.gov.tr/projeler/uni-veri
- Türkiye İş Kurumu web sayfası: www.iskur.gov.tr
- Mesleğim Hayatım web sitesi: https://meslegimhayatim.meb.gov.tr/
- T.C. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi Başkanlığı: http://www.osym.gov.tr/
- Bünyesinde “Meslek Bilgi Merkezi” bulunan Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlükleri/Hizmet Merkezleri
Bu dosya; meslek seçme aşamasında olan gençleri bilgilendirme amaçlı olup, meslek mensupları, işyerleri, mesleğin eğitim yerleri ve meslek odalarından bilgi alınarak oluşturulmuştur.
Kaynak notu
Bu metin İŞKUR "Meslekleri Tanıyalım" meslek bilgi dosyasından derlenmiş ve web okunabilirliği için düzenlenmiştir.