Tanım
Matbaacı (Genel); basılarak çoğaltılmak üzere matbaaya gelen kitap, broşür, fatura, amblem veya duvar kâğıdının baskıyla hazırlanmasını ve çeşitli tekniklerden yararlanılarak basılmasını sağlayan kişidir.
Görevler
Matbaacılık işiyle uğraşanların yaptıkları işler üç aşamada gerçekleşir:
- Baskı öncesi
- Baskı
- Baskı sonrası
Baskı öncesi yapılan işler
- İşin hangi yöntemle yapılacağını planlar.
- Yapılacak işin maliyetini hesaplar.
- Kullanılacak boya, kâğıt, mürekkep ve benzeri malzemeleri hesaplayarak temin eder.
Baskı sırasında yapılan işler
Baskı işleri, kullanılan baskı tekniğine göre farklılık gösterir. Matbaacılıkta dört tür baskı tekniği kullanılır. Dosyada açıklanan teknikler aşağıdadır.
Tipo (yüksek) baskı
Tipo baskı, kalıpta görüntüyü yansıtacak yerlerin yüksek, yansıtmayacak yerlerin çukurda olduğu baskı türüdür. Günlük gazete, dergi, kartvizit ve kitap gibi çeşitli ürünler bu teknikle basılmaktadır.
Tipo baskıda yapılan işler şunlardır:
- Kâğıt tozunu ve yarım ya da yırtık kâğıtları ayıklar.
- Harfleri el veya makineyle dizer.
- Bakır, alüminyum veya plastik kalıpları, yani klişeleri kullanarak basım kalıbını hazırlar.
- Baskı makinesini çalıştırır.
- Basılı ürünü makineden çıkarır ve istifler.
Ofset (düz) baskı
Ofset baskı, suyun ve mürekkebin ortak çalışma esasına dayanan bir baskı türüdür. Bu teknikle ticari amaçlı ambalaj kâğıdı, etiket, broşür, kartpostal, kitap ve benzeri ürünler basılmaktadır.
Ofset baskıda yapılan işler şunlardır:
- Orijinaline göre filmin montaj planını yapar ve baskı kalıbını hazırlar.
- Kalıbı makineye yerleştirir.
- Mürekkep alıcı ve mürekkep verici merdaneleri ayarlar.
- Su merdanelerini ayarlar ve su seviyesini kontrol eder.
- Ofset kauçuğunu hazırlar.
- Baskı plakasını makineye yerleştirerek reprodüksiyon atölyesinden gelen filmin istenilen malzeme üzerine tek renkli veya çok renkli baskısını yapar.
Serigrafi (elek) baskı
Serigrafi baskı, paslanmaz çelik ve bronz gibi kalıpların kullanıldığı bir şablon baskı türüdür. Bu teknikle cam, tahta, plastik ve benzeri malzemeler üzerine baskı yapılabilir. Özellikle reklamcılık sektöründe kullanılır.
Serigrafi baskıda yapılan işler şunlardır:
- Baskı filmini çeker ve kalıbını hazırlar.
- Şablonun üzerine mürekkep, altına da baskı malzemesini koyarak baskının gerçekleşmesini sağlar.
- Sıcak veya soğuk baskı yapar.
- Ürünü kurutma tezgâhında kurutur.
Çukur (tifdruk) baskı
Çukur baskıda basan yerler kalıpta çukur durumdadır. Baskı kazanları çok büyük olup üzerlerine elektroliz yoluyla bakır sarılır ve pigment kâğıdına geçirilir.
Çukur baskıda iki tür kalıp elde edilir:
- Gravür elektronik yöntemiyle
- Klişe hazırlama yöntemiyle
Baskı sonrası yapılan işler
Baskıdan çıkan yarı mamullerin baskı sonrası işlemleri şunlardır:
- Kırma ve katlama
- Harmanlama
- Sıraya koyma
- Kesme
- Ciltleme
- Dağıtım
Kullanılan araç, gereç ve ekipman
Matbaacılıkta kullanılan araç, gereç ve ekipmanlar şunlardır:
- Film montaj ve rötuş malzemeleri: Astrolon, bant, gretuvar, lastik eldiven, rötuş boyası, fırça ve benzeri malzemeler
- Baskı kalıpları
- Giyotin
- Kırma ve katlama makineleri
- İplik dikiş ve tel dikiş makineleri
- Tambura makineleri
- Presler
- Köşe açma, perforaj ve pilyaj makineleri
- Mürekkepler
- Baskı kontrol masası
- Tabaka kâğıt
Mesleğin gerektirdiği özellikler
Matbaacı olmak isteyenlerin şu özelliklere sahip olması gerekir:
- El ve gözlerini eşgüdümlü kullanabilmek
- Mekanik yeteneğe sahip olmak
- Dikkatli olmak
- Bir işi planlayabilmek ve uygulamaya koyabilmek
Çalışma ortamı ve koşulları
Çalışma ortamı kapalıdır. Özellikle makine dairesinin bulunduğu bölümler gürültülüdür.
Bu meslekte çoğunlukla ayakta çalışılır. Çalışma sırasında eğilme, uzanma ve malzeme kaldırma gibi fiziksel faaliyetler yapılır. Ürünün basılabilmesi için hazırlık ve basım aşamalarında boya, mürekkep, benzin, yağ ve asit içerikli maddeler sürekli kullanılır. Bu maddeler makinelerin keskin bir koku yaymasına neden olabilir.
Özellikle banyo hanede rahatsız edici bir koku ve nem bulunur. İşyerinin ölçeiğine ve iş hacmine göre değişmekle birlikte geç saatlere kadar çalışma söz konusu olabilir. Basımevi statüsündeki işyerlerinde vardiyalı çalışma da yapılabilir.
Matbaacı, makinelerle olduğu kadar malzeme satıcıları, müşteriler ve diğer çalışanlar gibi insanlarla da çalışır.
Eğitimin verildiği yerler
Mesleğin eğitimi, mesleki eğitim merkezlerinde Matbaa Teknolojisi alanının Matbaacılık (Genel) dalında verilmekteyken modüler program çalışması nedeniyle Matbaacılık (Genel) dalında eğitim verilmemektedir.
Matbaa alanında şu dallar bulunmaktadır:
- Baskı
- Baskı öncesi
- Baskı sonrası
- Flekso baskı
- Ofset baskı
- Serigrafi ve tampon baskı
- Tifdruk baskı
Dosyada yer alan diğer bilgiler, Matbaacılık (Genel) dalı eğitiminin verildiği dönemde araştırılan bilgileri kapsamaktadır.
Eğitime giriş koşulları
Çıraklık eğitimine başlayabilmek için şu koşullar gereklidir:
- En az ilköğretim okulu mezunu olmak
- 14 yaşını doldurmuş olmak
- Bünye ve sağlık durumunun, girilecek mesleğin gerektirdiği işleri yapmaya uygun olması
- Eğitim görmek istenen meslekte bir işyeri sahibiyle çıraklık sözleşmesi imzalamak
Mesleğin eğitimi meslek liselerinde de verilmektedir ve eğitim süresi 4 yıldır. Meslek liselerinde bu mesleğin eğitimini görmek için ilköğretim okulu mezunu olmak ve meslek liselerine giriş şartlarını taşımak gerekir.
Eğitimin süresi ve içeriği
Matbaacılık (Genel) mesleğinin eğitim süresi ilköğretimden sonra 3 yıl, lise ve daha üst düzeyde genel eğitimden sonra ise 1,5 yıldır.
Pratik eğitim işletmelerde gerçekleştirilir. Haftada 1 gün teorik eğitim mesleki eğitim merkezlerinde verilir. Teorik eğitimde Türkçe, Matematik, Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi gibi genel kültür derslerinin yanında meslek bilgisi dersi de okutulur.
Eğitim süresince çırak adaylarının şu konularda bilgi ve beceri kazanması amaçlanır:
- Baskıda kullanılan malzeme, alet ve makineleri tanımak ve doğru şekilde kullanmak
- Çeşitli orijinaller hakkında genel bilgi kazanmak
- Ofset, tipo ve serigrafi baskı teknikleri hakkında bilgi sahibi olmak
- Dizgi, film çekme, montaj ve rötuş işlemlerini öğrenmek
- Kalıp açma ve ciltleme hakkında genel bilgi sahibi olmak
Eğitim sonunda alınan belge
Çıraklık eğitimini tamamlayan ve eğitim sonunda katıldıkları kalfalık sınavında başarılı olanlara Kalfalık Belgesi verilir.
Çalışma alanları ve iş bulma olanakları
Eğitimi tamamlayanlar, isterlerse pratik eğitim gördükleri işyerlerinde çalışmaya devam edebilir, isterlerse başka matbaa veya basımevlerinde çalışabilirler.
Ambalaj üreten büyük işletmelerin bünyesindeki matbaa atölyelerinde de çalışma olanağı vardır. Basımevleri, matbaalara göre daha büyük ölçekli işyerleridir ve daha gelişmiş teknolojiyle üretim yaparlar.
Bilgisayarların matbaacılık alanına katkısı bulunmaktadır. Özellikle dizgi alanındaki birçok işlem ekranda yapılır hâle gelmiş ve zamanla elle yapılan işlemlere duyulan ihtiyaç azalmıştır. Bu nedenle bilgisayarlı ve otomatik makineleri kullanmayı bilen işgücüne gereksinim duyulmaya başlanmıştır.
Eğitim süresince ve sonrası kazanç
Eğitim süresince kazanç
3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu gereğince işletmelerde mesleki eğitim gören öğrencilere ücret verilir. Yirmi ve üzerinde personel çalıştıran işyerlerinde bu ücret, asgari ücretin net tutarının yüzde 30’undan; yirmiden az personel çalıştıran işyerlerinde ise yüzde 15’inden aşağı olamaz.
Eğitim gören öğrencilerin iş kazası ve meslek hastalıklarıyla ilgili sigorta primleri devlet tarafından karşılanır. Öğrenciler, mesleki eğitim yaptıkları işletmelerin sosyal imkânlarından faydalanır.
Eğitim sonrası kazanç
Kalfa ve teknisyen olarak ilk işe girişte genellikle asgari ücret alınır. Ücret, işyerinin büyüklüğüne ve çalışanın bilgi ve becerisine bağlı olarak artabilir ve asgari ücretin 3 katını veya daha fazlasını bulabilir.
Meslekte ilerleme
Mesleki eğitimde ilerleme
Mesleki eğitim merkezlerinden kalfa olarak mezun olanlar bir işyerinde çalışırken aynı zamanda teorik eğitimlerine de devam edebilirler.
İlköğretim, yani ortaokul mezunu kalfa ve ustalar, mesleki ve teknik açık öğretim lisesine devam ederek meslek lisesi diploması alabilirler.
Mesleğinde ustalık eğitiminin çalışma süresi 2 yıldır.
İş hayatında ilerleme
Meslekte usta ve usta öğretici unvanlarına yükselmek mümkündür.
Ustalık belgesine sahip olanlar veya ustalık belgesine sahip kişileri işyerlerinde çalıştıranlar bağımsız işyeri açabilirler. Ayrıca bir işyerinde çırak çalıştırılabilmesi için Usta Öğretici belgesine sahip bir çalışanın bulunması zorunludur.
Benzer meslekler
- Grafiker
- Fotoğrafçı
- Matbaa makine operatörü
Ek bilgiler
İş güvenliği ve işçi sağlığı
Matbaacılık alanında basım sırasında sürekli bazı kimyasal maddelerle çalışıldığı için zehirlenme ihtimali olabilir.
Özellikle kurşun eritilerek basım yapılan eski usullerle çalışan matbaalarda bu tehlike daha yüksektir. Bu durum solunum yolları rahatsızlıklarına yol açabilir.
Diğer görevler
Matbaacının görevleri arasında şunlar da yer alır:
- İş organizasyonu yapmak
- Çevre koruma önlemleri almak
- İş sağlığı ve güvenliğine ilişkin faaliyetleri uygulamak
- Kalite Yönetim Sistemi kurallarına uygun çalışmak
- Mesleki gelişim faaliyetlerinde bulunmak
Kaynakça
- Meslek elemanları
- 3308 Sayılı Kanun
- Ege Üniversitesi Basımevi
- www.meb.gov.tr
- İl Milli Eğitim Müdürlüğü
- MEB Çıraklık Eğitim Genel Müdürlüğü “Matbaacılık” Çıraklık ve Kalfalık Eğitim Programı (Tipo, Ofset, Serigrafi, Dizgi, Ciltçilik) dokümanları
- Çıraklık eğitimi program kitapçığı
- “Çıraklık ve Yaygın Eğitim Faaliyetleri”, Milli Eğitim Bakanlığı Çıraklık ve Yaygın Eğitim Genel Müdürlüğü, Ankara-2006
- Meslek Danışma Komisyonu (MEDAK) üyesi kuruluşlar
Ayrıntılı bilgi için
- İlgili eğitim kurumları
- Türkiye İş Kurumu web sayfası: www.iskur.gov.tr
- Ulusal Meslek Bilgi Sistemi: http://mbs.meb.gov.tr/
- T.C. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi Başkanlığı: http://www.osym.gov.tr/
- Bünyesinde Meslek Bilgi Merkezi bulunan Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlükleri ve Hizmet Merkezleri
Bu dosya; meslek seçme aşamasında olan gençleri bilgilendirme amacıyla, meslek mensupları, işyerleri, mesleğin eğitim yerleri ve meslek odalarından bilgi alınarak oluşturulmuştur.
Kaynak notu
Bu metin İŞKUR "Meslekleri Tanıyalım" meslek bilgi dosyasından derlenmiş ve web okunabilirliği için düzenlenmiştir.
