Tanım
Matbaa teknisyeni; basılarak çoğaltılmak üzere matbaaya gelen kitap, broşür, fatura, amblem veya duvar kâğıdının baskıya hazırlanmasını ve çeşitli tekniklerden yararlanılarak basılmasını sağlayan kişidir.
Görevler
Matbaacılık işiyle uğraşanların yaptıkları işler üç aşamada gerçekleşir:
- Baskı öncesi
- Baskı
- Baskı sonrası
Baskı öncesi görevler
- İşin hangi yöntemle yapılacağını planlar.
- Yapılacak işin maliyetini hesaplar.
- Kullanılacak boya, kâğıt ve mürekkep gibi malzemeleri hesaplayarak temin eder.
Baskı görevleri
Baskı görevleri, kullanılan baskı tekniğine göre farklılık gösterir. Matbaacılıkta kullanılan başlıca baskı teknikleri ve bu tekniklerde yapılan işler aşağıdaki gibidir.
Tipo (yüksek) baskı
Tipo baskı, kalıpta görüntüyü yansıtacak yerlerin yüksek, yansıtmayacak yerlerin ise çukurda olduğu baskı türüdür. Günlük gazete, dergi, kartvizit ve kitap gibi çeşitli ürünler bu teknikle basılmaktadır.
Tipo baskıda yapılan işler şunlardır:
- Kâğıt tozunu ve yarım yırtık kâğıtları ayıklar.
- Harfleri elle veya makineyle dizer.
- Bakır, alüminyum veya plastik kalıpları, yani klişeleri kullanarak basım kalıbını hazırlar.
- Baskı makinesini çalıştırır.
- Basılı ürünü makineden çıkarır ve istifler.
Ofset (düz) baskı
Ofset baskı, su ve mürekkebin birlikte çalışma esasına dayanan bir baskı türüdür. Bu teknikle ticari amaçlı ambalaj kâğıdı, etiket, broşür, kartpostal, kitap ve benzeri ürünler basılmaktadır.
Ofset baskıda yapılan işler şunlardır:
- Orijinale göre filmin montaj planını yapar ve baskı kalıbını hazırlar.
- Kalıbı makineye yerleştirir.
- Mürekkep alıcı ve mürekkep verici merdaneleri ayarlar.
- Su merdanelerini ayarlar ve su seviyesini kontrol eder.
- Ofset kauçuğunu hazırlar.
- Baskı plakasını makineye yerleştirerek reprodüksiyon atölyesinden gelen filmin istenilen malzeme üzerine tek renkli veya çok renkli baskısını yapar.
Serigrafi (elek) baskı
Serigrafi baskı, paslanmaz çelik ve bronz gibi kalıpların kullanıldığı bir şablon baskı türüdür. Bu teknikle cam, tahta ve plastik gibi malzemeler üzerine baskı yapılabilir. Serigrafi özellikle reklamcılık sektöründe kullanılmaktadır.
Serigrafi baskıda yapılan işler şunlardır:
- Baskı filmini çeker ve kalıbını hazırlar.
- Şablonun üzerine mürekkep, altına da baskı malzemesini koyarak sıcak veya soğuk baskının gerçekleşmesini sağlar.
- Ürünü kurutma tezgâhında kurutur.
Çukur (tifdruk) baskı
Çukur baskıda basan yerler kalıpta çukur durumdadır. Baskı kazanları çok büyüktür ve üzerlerine elektroliz yoluyla bakır sarılır. Bu yöntemle iki tür kalıp elde edilir:
- Gravür elektronik yöntemi
- Klişe hazırlama yöntemi
Baskı sonrası görevler
Baskıdan çıkan yarı mamullerin aşağıdaki işlemleri yapılır:
- Kırma ve katlama
- Harmanlama, yani sıraya koyma
- Kesme
- Ciltleme
- Dağıtım
Kullanılan araç, gereç ve ekipman
Matbaa teknisyeninin kullandığı başlıca araç, gereç ve ekipmanlar şunlardır:
- Film montajı ve rötuş malzemeleri: Astrolon, bant, gretuvar, lastik eldiven, rötuş boyası, fırça ve benzeri malzemeler
- Baskı kalıpları
- Giyotin
- Kırma ve katlama makineleri
- İplik dikiş ve tel dikiş makineleri
- Tambura makineleri
- Presler
- Köşe açma, perforaj ve pilyaj makineleri
- Mürekkepler
- Baskı kontrol masası
- Tabaka kâğıt
Mesleğin gerektirdiği özellikler
Matbaa teknisyeni olmak isteyenlerin şu özelliklere sahip olması gerekir:
- El ve gözlerini eşgüdümlü kullanabilmek
- Mekanik yeteneğe sahip olmak
- Dikkatli olmak
- Bir işi planlayabilmek ve uygulamaya koyabilmek
Çalışma ortamı ve koşulları
Çalışma ortamı kapalıdır. Özellikle makine dairesinin bulunduğu bölümler gürültülüdür.
Meslekte çoğunlukla ayakta çalışılır. Çalışma sırasında eğilme, uzanma ve malzeme kaldırma gibi fiziksel faaliyetlerde bulunulur. Ürünün basılabilmesi için hazırlık ve basım aşamalarında sürekli kullanılan boya, mürekkep, benzin, yağ ve asit içerikli maddeler makinelerin keskin bir koku yaymasına neden olabilir.
Özellikle banyo hanede rahatsız edici bir koku ve nem bulunabilir. İşyerinin ölçeğine ve iş hacmine göre değişmekle birlikte geç saatlere kadar çalışma, basımevi statüsündeki işyerlerinde ise vardiyalı çalışma söz konusu olabilir.
Meslekte makinelerle olduğu kadar malzeme satıcıları, müşteriler ve diğer çalışanlarla da iletişim içinde çalışılır.
Eğitimin verildiği yerler
Mesleğin eğitimi mesleki eğitim merkezlerinde Matbaa Teknolojisi alanının Matbaacılık (Genel) dalında verilmekteyken, modüler program çalışması nedeniyle Matbaacılık (Genel) dalında eğitim verilmemektedir.
Matbaa alanında şu dallar mevcuttur:
- Baskı
- Baskı öncesi
- Baskı sonrası
- Flekso baskı
- Ofset baskı
- Serigrafi ve tampon baskı
- Tifdruk baskı
Dosyada yer alan diğer bilgiler, Matbaacılık (Genel) dalı eğitiminin verildiği dönemde araştırılan bilgileri kapsamaktadır.
Eğitime giriş koşulları
Çıraklık eğitimine başlayabilmek için şu koşullar gereklidir:
- En az ilköğretim okulu mezunu olmak
- 14 yaşını doldurmuş olmak
- Bünye ve sağlık durumunun, girilecek mesleğin gerektirdiği işleri yapmaya uygun olması
- Eğitim görmek istenen meslekte bir işyeri sahibiyle çıraklık sözleşmesi imzalamak
Mesleğin eğitimi meslek liselerinde de verilmektedir ve eğitim süresi 4 yıldır. Meslek liselerinde mesleğin eğitimini görmek için ilköğretim okulu mezunu olmak ve meslek liselerine giriş şartlarını taşımak gerekmektedir.
Eğitimin süresi ve içeriği
Matbaacılık (Genel) mesleğinin eğitim süresi, ilköğretimden sonra 3 yıl; lise ve daha üst düzeyde genel eğitimden sonra ise 1,5 yıldır.
Pratik eğitim işletmelerde gerçekleştirilir. Haftada 1 gün teorik eğitim mesleki eğitim merkezlerinde verilir. Teorik eğitimde Türkçe, Matematik, Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi gibi genel kültür derslerinin yanında meslek bilgisi dersi de okutulur.
Eğitim süresince çırak adaylarının şu konularda bilgi ve beceri kazanması için program yürütülür:
- Baskıda kullanılan malzeme, alet ve makineleri tanımak ve doğru şekilde kullanmak
- Çeşitli orijinaller hakkında genel bilgi edinmek
- Ofset, tipo ve serigrafi baskı teknikleri hakkında bilgi sahibi olmak
- Dizgi, film çekme, montaj ve rötuş işlemlerini öğrenmek
- Kalıp açma ve ciltleme hakkında genel bilgi edinmek
Eğitim sonunda alınan belge
Çıraklık eğitimini tamamlayanlara, eğitim sonunda katıldıkları kalfalık sınavında başarılı olmaları durumunda Kalfalık Belgesi verilir.
Çalışma alanları ve iş bulma olanakları
Eğitimi tamamlayanlar, isterlerse pratik eğitim gördükleri işyerlerinde çalışmaya devam edebilir, isterlerse başka matbaa veya basımevlerinde çalışabilirler.
Ambalaj üreten büyük işletmelerin bünyesindeki matbaa atölyelerinde de çalışma olanakları vardır. Basımevleri, matbaalara göre daha büyük ölçekli işyerleridir ve daha gelişmiş teknolojiyle üretim yapmaktadır.
Bilgisayarların matbaacılık alanına katkısı özellikle dizgi alanında görülmektedir. Birçok işlem ekranda yapılır hâle gelmiş ve elle yapılan işlemlere duyulan ihtiyaç azalmıştır. Bu nedenle bilgisayarlı ve otomatik makineleri kullanmayı bilen işgücüne gereksinim duyulmaya başlanmıştır.
Eğitim süresince ve sonrası kazanç
Eğitim süresince kazanç
3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu gereğince işletmelerde mesleki eğitim gören öğrencilere, asgari ücretin net tutarının:
- Yirmi ve üzerinde personel çalıştıran işyerlerinde yüzde 30’undan,
- Yirmiden az personel çalıştıran işyerlerinde yüzde 15’inden
aşağı olmamak üzere ücret verilir.
Eğitim gören öğrencilerin iş kazası ve meslek hastalıklarıyla ilgili sigorta primleri devlet tarafından karşılanır. Öğrenciler, mesleki eğitim yaptıkları işletmelerin sosyal imkânlarından faydalanır.
Eğitim sonrası kazanç
Kalfa ve teknisyen olarak ilk işe girişte genellikle asgari ücret alınır. Ancak ücret, işyerinin büyüklüğüne ve çalışanın bilgi ve becerisine bağlı olarak artabilir; asgari ücretin 3 katını veya daha fazlasını bulabilir.
Meslekte ilerleme
Mesleki eğitimde ilerleme
Mesleki eğitim merkezlerinden kalfa olarak mezun olanlar bir işyerinde çalışırken aynı zamanda teorik eğitimlerine devam edebilirler.
İlköğretim, yani ortaokul, mezunu kalfa ve ustalar mesleki ve teknik açık öğretim lisesine devam ederek meslek lisesi diploması alabilirler. Meslekte ustalık eğitiminin çalışma süresi 2 yıldır.
İş hayatında ilerleme
Meslekte usta ve usta öğretici unvanlarına yükselmek mümkündür. Ustalık belgesine sahip olanlar veya ustalık belgesine sahip kişileri işyerlerinde çalıştıranlar bağımsız işyeri açabilirler.
İşyerinde çırak çalıştırılabilmesi için Usta Öğretici belgesine sahip bir çalışanın bulunması zorunludur.
Benzer meslekler
- Grafiker
- Fotoğrafçı
- Matbaa makine operatörü
Ek bilgiler
İş güvenliği ve işçi sağlığı
Matbaacılık alanında basım sırasında sürekli bazı kimyasal maddelerle çalışıldığı için zehirlenme ihtimali bulunabilir. Özellikle kurşun eritilerek basım yapılan eski usullerle çalışan matbaalarda bu tehlike daha yüksektir. Bu durum solunum yolları rahatsızlıklarına yol açabilir.
Görev ve sorumluluklar
- İş organizasyonu yapar.
- Çevre koruma önlemleri alır.
- İş sağlığı ve güvenliğine ilişkin faaliyetleri uygular.
- Kalite Yönetim Sistemi kurallarına uygun çalışır.
- Mesleki gelişim faaliyetlerinde bulunur.
Kaynakça
- Meslek elemanları
- 3308 Sayılı Kanun
- Ege Üniversitesi Basımevi
- www.meb.gov.tr
- İl Milli Eğitim Müdürlüğü
- MEB Çıraklık Eğitim Genel Müdürlüğü “Matbaacılık” Çıraklık ve Kalfalık Eğitim Programı (Tipo-Ofset-Serigrafi-Dizgi-Ciltçilik) dokümanları
- Çıraklık eğitimi program kitapçığı
- “Çıraklık ve Yaygın Eğitim Faaliyetleri”, Milli Eğitim Bakanlığı Çıraklık ve Yaygın Eğitim Genel Müdürlüğü, Ankara-2006
- Meslek Danışma Komisyonu (MEDAK) üyesi kuruluşlar
Ayrıntılı bilgi için
Meslek hakkında ayrıntılı bilgi için şu kaynaklara başvurulabilir:
- İlgili eğitim kurumları
- Türkiye İş Kurumu web sayfası: www.iskur.gov.tr
- Ulusal Meslek Bilgi Sistemi: http://mbs.meb.gov.tr/
- T.C. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi Başkanlığı: http://www.osym.gov.tr/
- Bünyesinde Meslek Bilgi Merkezi bulunan Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlükleri ve Hizmet Merkezleri
Bu dosya, meslek seçme aşamasında olan gençleri bilgilendirme amacıyla; meslek mensupları, işyerleri, mesleğin eğitim yerleri ve meslek odalarından bilgi alınarak oluşturulmuştur.
Kaynak notu
Bu metin İŞKUR "Meslekleri Tanıyalım" meslek bilgi dosyasından derlenmiş ve web okunabilirliği için düzenlenmiştir.
